Pessoa.Ο οδοιπόρος. Lisboa

Φυγή χωρίς τέλος από έναν κόσμο σ’ έναν άλλο

Παραμύθι αναζήτησης του αέναα διαφεύγοντα Πεσόα
Της Κατερίνας Σχινά

ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΠΕΣΟΑ

Ο οδοιπόρος

μετφρ: Μαρία Παπαδήμα

Σχέδια Πάολο Γκέτσι

εκδ. Νεφέλη, σελ. 82

Η ιδέα ότι μπορεί να διαθέτει κανείς πολλά πρόσωπα ή εαυτούς, ασφαλώς δεν αναδύθηκε, ολοκαίνουργια, στις αρχές του περασμένου αιώνα. Το καινούργιο στην περίπτωση του Φερνάντο Πεσόα, του μοναδικού δημιουργού που έγραψε με 72 διαφορετικά ονόματα-ταυτότητες -«εβδομήντα δύο φανταστικές προσωπικότητες που ενσαρκώνουν τον συγγραφέα έξω από τη δική του προσωπικότητα», όπως σημείωνε ο ίδιος- είναι ότι στο πρόσωπο και το έργο του συντελείται η οριστική κατάρρευση της ιδέας ενός εαυτού ενιαίου και συμπαγούς, ή έστω ενός κυρίαρχου εαυτού που, σαν μαέστρος, καθοδηγεί κατά βούληση τις υποδεέστερες, αλλά πάντοτε ελεγχόμενες από τον ίδιο εκδοχές του. Οι ετερώνυμοι του Πεσόα ήταν αυτόνομες υπάρξεις· οι συζητήσεις και οι διχογνωμίες τους συνέβαιναν ανεξάρτητα από τον ίδιον.

Ηταν 8 Μαρτίου 1914, όταν ο Πεσόα, μέσα σε ένα είδος έκστασης που τη φύση του δεν κατάφερνε, καθώς ομολογεί, να ορίσει, άρχισε να φαντάζεται και να αποδέχεται τον εαυτό του ως έναν άνθρωπο χωρίς χαρακτήρα, ένα σύνολο φωνών· και στις 14 του ίδιου μήνα, «η εκλεκτή τριάδα των πλέον παραγωγικών ετερωνύμων του, ο Αλμπέρτο Καέιρο, ο Αλβαρο ντε Κάμπος και ο Ρικάρντο Ρέις, καταληφθέντες αιφνιδίως από ποιητικό οίστρο, επιδόθηκαν σε ένα είδος ποιητικού διαγωνισμού, γράφοντας τις σημαντικότερες σελίδες της πορτογαλικής ποίησης», όπως σημειώνει η Μαρία Παπαδήμα και εμποδίζοντας, καθώς γράφει ο Οκτάβιο Πας, την εσωτερική συνομιλία που αέναα αφουγκραζόταν ο Πεσόα, να εκφυλιστεί σε μονόλογο, βοηθώντας τον να δει ότι «το να ηχεί κανείς όπως ο εαυτός του αποτελεί οριακή αντίφαση».

Αναπάντεχες συναντήσεις

Ο Οδοιπόρος θα γραφτεί τρία χρόνια αργότερα, σαν ένα παραμύθι αναζήτησης, με τους οικείους συμβολισμούς ανάλογων αφηγήσεων, που θέλουν το παλικάρι να εγκαταλείπει την ασφάλεια του πατρικού σπιτιού, να φεύγει χωρίς στ’ αλήθεια να γνωρίζει προς τα πού, να αποδύεται σε κάθε λογής περιπέτειες και να πραγματοποιεί αναπάντεχες συναντήσεις, ποθώντας να αδράξει εκείνο το απροσδιόριστο, συνεχώς διαφεύγον αίτημα, που δεν είναι παρά το αίτημα για μια ζωή άξια να τη ζει κανείς. Ο νεαρός εύπορος ήρωας του αφηγήματος -το οποίο ανέσυρε από τα συρτάρια του συγγραφέα η ερευνήτρια Teresa Rita Lopes, το σχολίασε και το δημοσίευσε για πρώτη φορά το 2009- ικανοποιημένος, εφησυχασμένος ως παιδί, αρκείται να κοιτάζει τους περαστικούς να διαβαίνουν πίσω σκυμμένος πάνω από τον τοίχο που περιβάλλει την οικογενειακή αγροικία· ωστόσο η εμφάνιση ενός σοβαρού, λυπημένου, κατάμαυρα ντυμένου άνδρα, θα ανατρέψει την τάξη του κόσμου του. Με μια μόνο του φράση, «Μην κοιτάζεις τον δρόμο. Ακολούθησέ τον», ο άγνωστος θα αναφλέξει την ψυχή του νέου, θα την γεμίσει αγωνία, θα πυροδοτήσει μια φυγή χωρίς τέλος, την οποία δεν μπορεί να ανακόψει ούτε ο έρωτας ούτε η ευτυχία.

Orhan Pamuk

Question: How do you plan out your novel?

Orhan Pamuk: Okay. Novel - I - compared to other novelists I know as friends, or I know because of autobiographies or biographies of them, I am a relatively - I make plans. I'm a relatively disciplined writer who composes the whole book before beginning to execute and write it. Of course you can't hold - you cannot imagine a whole novel before you write it; there are limits to human memory and imagination.

Ορχάν Παμούκ

ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ 

- Καλή χρονιά,κύριε Παμούκ.Πού σας βρίσκει το τηλεφώνημά μου; 
«Είμαι στο γραφείο, στέκομαι μπροστά στο παράθυρο και κοιτάζω την όμορφη, την πανέμορφη θέα της Ιστανμπούλ. Ο ουρανός είναι γκρίζος, έχει συννεφιά... Μπορώ να δω τις καμινάδες απέναντι και ένα σμήνος από σπουργίτια πάνω σε ένα δέντρο, αλλά τα τζαμιά με τους μιναρέδες τους χάνονται στο βάθος μέσα στην ομίχλη, γύρω από τα γκρίζα νερά του Βοσπόρου. Σκούρα γκρίζα νερά, που δεν έχουν καμία σχέση με το μεσογειακό μπλε του καλοκαιριού». 
- Καθώς σας ακούω,αναρωτιέμαι,αν είχα το προνόμιο να σας έχω ξεναγό για μία ημέρα στην Κωνσταντινούπολη, πού θα με πηγαίνατε... 
«Δεν θα σας πήγαινα στα μέρη που υποδεικνύουν οι τουριστικοί οδηγοί και στα αξιοθέατα. Θα σας οδηγούσα στα σοκάκια και στις παλιές γειτονιές, θα σας άφηνα να περπατήσετε και να χαθείτε στην πόλη ακολουθώντας το ένστικτό σας, θα σας άφηνα τελικά να την ανακαλύψετε μόνη σας». 
- Εγώ την αποκαλώ Κωνσταντινούπολη,εσείς την αποκαλείτε Ιστανμπούλ. Οι δύο ονομασίες νοηματοδοτούν εντελώς διαφορετικά την ίδια πόλη; 
«Στην ίδια πόλη αναφέρονται, αλλά σε διαφορετικές περιόδους της ιστορίας της. Η πόλη είναι μία, αλλά η ιστορία της είναι ένα παλίμψηστο όλων των πολιτισμών που έζησαν στην περιοχή γύρω από τον Βόσπορο, και μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για πολιτισμούς πάρα πολλών αιώνων». 
- Θεωρούν πολλοί την Κωνσταντινούπολη τη Νέα Υόρκη της Ανατολής.Εσείς που έχετε ζήσει και στις δύο πόλεις βρίσκετε εύστοχο τον παραλληλισμό; 
«Η Ιστανμπούλ και η Νέα Υόρκη μοιάζουν όντως, είναι πολύπλοκες πόλεις, στους δρόμους τους συναντάς ένα πολύχρωμο πλήθος, έχουν αυτή την πλούσια ζωντάνια, αποπνέουν δυναμισμό, σφύζουν από ενεργητικότητα. Λίγες πόλεις στον κόσμο συγκεντρώνουν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Απολαμβάνω την αίσθηση ότι διαρκώς κάτι γίνεται στην πόλη, ότι βρίσκομαι στο κέντρο ενός κόσμου- πείτε το όπως θέλετε, Εγγύς Ανατολή, Ανατολική Μεσόγειος ή Βαλκάνια. Μου αρέσουν τα εστιατόρια που μένουν συνεχώς ανοιχτά, το μανάβικο στη γειτονιά μου που λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο, όπως τα μικρά μπακάλικα στη Νέα Υόρκη. Να έχετε όμως υπόψη σας ότι αυτή η κοσμοπολίτικη εικόνα της Ιστανμπούλ είναι σχετικά πρόσφατη και πολύ διαφορετική από την εικόνα της πόλης πριν από 30 χρόνια. Τότε ήταν μια πόλη φτωχή, χωρίς ενεργητικότητα, χωρίς τον σημερινό πλούτο που δίνει την εντύπωση ότι συμβαίνουν πράγματα στην πόλη διαρκώς».